Παγκρητική Ο κρητικός χορός είναι σχεδόν πάντα κυκλικός και ανοιχτός: οι χορευτές πιάνονται με κανονικό κράτημα, ο κύκλος δεν κλείνει, και νέοι χορευτές μπαίνουν συνεχώς. Είναι μια μορφή που εκφράζει την κοινότητα — άντρες και γυναίκες, μικροί και μεγάλοι, στον ίδιο κύκλο. Οι μελετητές χωρίζουν τους κρητικούς χορούς σε δύο μεγάλες οικογένειες: τους συρτούς (χοροί που «σέρνονται», αργοί) και τους πηδηχτούς (χοροί που «πηδούν», γρήγοροι).
Δυτικοί περιηγητές περιέγραψαν κρητικούς χορούς πολύ νωρίς: ο Γάλλος γιατρός Pierre Belon ανέφερε «πολεμικούς» χορούς στην Κρήτη το 1547, ενώ άλλος Γάλλος επισκέπτης κοντά στα Σφακιά το 1546 άφησε μαρτυρία για τα γλέντια των Κρητικών.
Εδώ παρουσιάζουμε τους τέσσερις πιο γνωστούς χορούς. Είναι όμως μόνο η κορυφή: η Κρήτη έχει πάνω από είκοσι τοπικούς χορούς, πολλοί από τους οποίους σχεδόν ξεχάστηκαν — γι’ αυτούς, δείτε το άρθρο «Οι λιγότερο γνωστοί χοροί της Κρήτης».
Και κάτι που ξαφνιάζει, όπως δείχνει η έρευνα του Τσουχλαράκη: όλοι οι κρητικοί χοροί ήταν τοπικοί μέχρι τον Μεσοπόλεμο. Η εικόνα λίγων «πανκρητικών» χορών που έχουμε σήμερα διαμορφώθηκε πρόσφατα — καθώς κάποιοι τοπικοί χοροί διαδόθηκαν σε όλο το νησί κι άλλοι υποχώρησαν.
Πεντοζάλι — ο πηδηχτός που έγινε σύμβολο
Το πεντοζάλι θεωρείται ο κατ’ εξοχήν χορός της Κρήτης. Το όνομα βγαίνει από το πέντε και το κρητικό ζάλος (βήμα) — «πέντε βήματα» — αν και ο χορός έχει στην πραγματικότητα δέκα βήματα· το ζάλη σημαίνει και «ζαλάδα», δίνοντας ένα λογοπαίγνιο. Είναι πολεμικός χορός: ο κύκλος, ατελής, στρέφεται αριστερόστροφα με τους χορευτές πιασμένους από τους ώμους, ξεκινά μέτρια και επιταχύνει, ενώ ο πρωτοχορευτής αυτοσχεδιάζει ακροβατικές φιγούρες. Ο τρόπος που χορεύεται διαφέρει από περιοχή σε περιοχή.
Εδώ χρειάζεται προσοχή ανάμεσα σε ιστορία και θρύλο — και βοηθά η έρευνα του Ιωάννη Τσουχλαράκη («Οι Χοροί της Κρήτης», Α΄ Έπαινος Ακαδημίας Αθηνών):
- Ο Τσουχλαράκης τοποθετεί τη διαμόρφωση της σημερινής μορφής και του ονόματος του χορού στην Κίσσαμο, την εποχή της επανάστασης του Δασκαλογιάννη (1770–71)· η μουσική αποδίδεται στον βιολάτορα Στέφανο Τριανταφυλλάκη «Κιώρο».
- Τη λαϊκή συμβολική —δέκα βήματα για την ημέρα της σύσκεψης, δώδεκα μουσικές φράσεις για δώδεκα οπλαρχηγούς— δεν την αφήνει ως απλό θρύλο: εντόπισε σε ιστορικό κείμενο του 1877 τα ονόματα των πρωταγωνιστών της επανάστασης, που ταιριάζουν με εκείνα που διατηρεί η «ιστορική» μορφή του χορού. Μέχρι τη δεκαετία του 1960, χορευτές στη Δυτική Κρήτη φώναζαν ακόμη το όνομα του καπετάνιου σε κάθε φράση.
- Αντίθετα, η ιστορία ότι τουρκικά στρατεύματα τράπηκαν σε φυγή νομίζοντας τους χορευτές «δαιμονισμένους» παραμένει θρύλος, χωρίς τεκμηρίωση.
Αυτός ακριβώς ο συνδυασμός —τεκμηριωμένη ιστορία εκεί που υπάρχει, ρητή επισήμανση του μύθου εκεί που λείπει— είναι που κρατά τον χορό ζωντανό χωρίς παραμύθια.
Σιγανός και το ζευγάρι του γλεντιού
Στη Δυτική Κρήτη, και ιδίως στα Σφακιά, το πεντοζάλι δεν χορεύεται μόνο του. Προηγείται ο σιγανός: ένας αργός, μεστός, αξιοπρεπής χορός, που οι Κρητικοί ονόμασαν «χορό της φιλίας» — στα χρόνια της Τουρκοκρατίας έγινε ομαδικός, σύμβολο ενότητας. Πρώτα ο σιγανός, μετά η έκρηξη του πεντοζαλιού: ηρεμία και ένταση, το ίδιο μοτίβο που οργανώνει ολόκληρο το γλέντι.
Συρτός (χανιώτικος) — ο χορός που ταξίδεψε
Ο συρτός, γνωστός και ως χανιώτικος, αναπτύχθηκε στον νομό Χανίων, πιθανότατα στην περιοχή της Κισσάμου, και από εκεί απλώθηκε στην υπόλοιπη Κρήτη. Εδώ ο Τσουχλαράκης είναι πιο επιφυλακτικός: την ιστορία ότι η μελωδία του κρατά από Κρήτες πολεμιστές της άμυνας της Κωνσταντινούπολης (1453) την χαρακτηρίζει ρητά λαϊκή πίστη, όχι τεκμηριωμένη ιστορία· και η απόδοσή του στον βιολάτορα Τριανταφυλλάκη «Κιώρο» παραμένει προφορική μαρτυρία, χωρίς ανεξάρτητη επιβεβαίωση. Πέρα από τον μύθο, πάντως, ο συρτός είναι σήμερα ο πιο διαδεδομένος κρητικός χορός — αργός και κομψός.
Μαλεβιζιώτης και σούστα
Ο μαλεβιζιώτης (ή καστρινός πηδηχτός), από την επαρχία Μαλεβιζίου κοντά στο Ηράκλειο, είναι ταχύτατος, ζωηρός πηδηχτός με γρήγορα βήματα — από τους πιο απαιτητικούς σε αντοχή.
Η σούστα, αντίθετα, είναι χορός ζευγαριών: άντρας και γυναίκα χορεύουν αντικριστά σε έναν παιχνιδιάρικο, ερωτικό διάλογο. Τα μικρά, αναπηδηκτά βήματα —σαν να κινούνται τα σώματα από ελατήριο— έδωσαν στον χορό το όνομά του την εποχή της Βενετοκρατίας, από την ιταλική λέξη susta («ελατήριο»). Η σούστα του Ρεθύμνου είναι ιδιαίτερα γνωστή.
Χορός ως ταυτότητα
Στην κρητική κουλτούρα ο χορός δεν είναι ψυχαγωγία· είναι τελετουργία ταυτότητας. Οι θρύλοι τον δένουν με τις αντιοθωμανικές επαναστάσεις και με τη Μάχη της Κρήτης· το ίδιο το χόρεμα περιγράφεται ως πράξη πολιτισμικής επιβίωσης και ανεξαρτησίας. Δεν είναι τυχαίο ότι η εθνομουσικολόγος Μαρία Χναράκη οργάνωσε το βιβλίο της Cretan Music: Unraveling Ariadne’s Thread (2007) σε πέντε κεφάλαια, καθρεφτίζοντας τα πέντε βήματα του πεντοζαλιού.
Σε κάθε εκδήλωση των σωματείων μας στην Ευρώπη, όταν ανοίγει ο κύκλος και ο πρωτοχορευτής σηκώνει το χέρι, δεν επαναλαμβάνεται απλώς μια χορογραφία — επιβεβαιώνεται μια ολόκληρη ιστορία.