Παγκρητική Ρωτήστε οποιονδήποτε ποιοι είναι οι κρητικοί χοροί και θα ακούσετε τέσσερα ονόματα: πεντοζάλι, συρτός, σούστα, μαλεβιζιώτης. Είναι όμως μόνο η κορυφή του παγόβουνου. Η Κρήτη έχει πάνω από είκοσι τοπικούς χορούς — δεμένους με συγκεκριμένα χωριά και επαρχίες, πολλοί από τους οποίους σήμερα χορεύονται σπάνια ή έχουν σχεδόν ξεχαστεί.
Οι χοροί αυτοί καταγράφηκαν από ερευνητές όπως ο Ιωάννης Τσουχλαράκης και διατηρούνται από τοπικούς συλλόγους. Ας κάνουμε ένα ταξίδι από τα δυτικά στα ανατολικά.
Δυτική Κρήτη (Χανιά, Κίσσαμος)
Στην πατρίδα του χανιώτικου συρτού επιβιώνουν παραλλαγές και σπανιότεροι χοροί:
- ο φτερωτός συρτός, μια πιο «ανοιχτή», στολισμένη εκδοχή του χανιώτικου·
- η γιτσικιά σούστα, η γλυκομηλίτσα και το ρόδο — χοροί δεμένοι με την επαρχία Κισσάμου.
Κεντρική Κρήτη (Ρέθυμνο, Αμάρι, Ηράκλειο)
Στα ορεινά του Ρεθύμνου και στην ενδοχώρα του Ηρακλείου συναντάμε:
- τον κουτσαμπαδιανό και τον τριζάλη, χορούς της περιοχής του Αμαρίου·
- τον απανωμερίτη και το μικρό-μικράκι, τοπικούς χορούς με δικό τους ύφος και ρυθμό.
Ανατολική Κρήτη (Λασίθι — Ιεράπετρα, Μιραμπέλλο, Σητεία)
Η ανατολική Κρήτη είναι ίσως η πλουσιότερη σε «κρυμμένους» χορούς:
- ο ζερβόδεξος (με τη χαρακτηριστική κίνηση αριστερά-δεξιά), ο αγκαλιαστός και ο ξενομπασάρης·
- ο πρινιώτης (ή μπραϊμιανός)·
- ο λασιθιώτικος πηδηχτός, με τις τοπικές του εκφάνσεις — τον γεραπετρίτικο και τον στειακό (της Σητείας) πηδηχτό·
- και χοροί όπως ο λαζότης και τα ντουρνεράκια.
Γιατί κινδυνεύουν — και γιατί μετρούν
Πολλοί από αυτούς τους χορούς επιβίωναν σε ένα μόνο χωριό ή επαρχία, χωρίς ποτέ να μπουν στο «πανελλήνιο» ρεπερτόριο των χοροδιδασκαλείων. Καθώς η ζωή άλλαξε και τα μεγάλα, θεαματικά πεντοζάλια κυριάρχησαν στις σκηνές και στα φεστιβάλ, οι τοπικοί χοροί υποχώρησαν. Κάποιοι σώζονται πια μόνο σε καταγραφές ερευνητών ή στη μνήμη λίγων ηλικιωμένων.
Κι όμως, εδώ κρύβεται ο πραγματικός πλούτος: η Κρήτη δεν είχε έναν χορό, αλλά μια ολόκληρη γεωγραφία χορών, όπου κάθε τόπος μιλούσε με το δικό του βήμα. Για τα σωματεία της διασποράς, που συχνά διδάσκουν μόνο τους τέσσερις «μεγάλους», η ανακάλυψη αυτών των ξεχασμένων χορών είναι μια ευκαιρία: να μη διατηρήσουν απλώς μια παράδοση, αλλά να την ξαναζωντανέψουν σε όλο της το εύρος.
Για τους τέσσερις πιο γνωστούς χορούς, δείτε το άρθρο «Οι γνωστοί κρητικοί χοροί».