Παγκρητική Αν ο Βιτσέντζος Κορνάρος είναι η φωνή της Κρήτης της Αναγέννησης, ο Νίκος Καζαντζάκης είναι η φωνή της νεότερης Κρήτης — και ένας από τους πιο πολυμεταφρασμένους Έλληνες συγγραφείς όλων των εποχών.
Μια ζωή σε ταραγμένους καιρούς
Γεννήθηκε στο Ηράκλειο το 1883, όταν η Κρήτη βρισκόταν ακόμη υπό οθωμανική κυριαρχία — και οι αναμνήσεις των επαναστάσεων σημάδεψαν βαθιά το έργο του. Σπούδασε Νομική στην Αθήνα (1902–1906) και φιλοσοφία στο Παρίσι κοντά στον Ανρί Μπεργκσόν (1907–1909), του οποίου η σκέψη επηρέασε καθοριστικά τον στοχασμό του.
Ταξίδεψε ακούραστα — Ευρώπη, Σοβιετική Ένωση, Μέση Ανατολή, Άπω Ανατολή — και άντλησε από παντού. Διετέλεσε ακόμη και υπουργός άνευ χαρτοφυλακίου (1945) και σύμβουλος της UNESCO. Πέθανε στο Φράιμπουργκ της Γερμανίας, στις 26 Οκτωβρίου 1957.
Το έργο
Ο Καζαντζάκης έγραψε μυθιστορήματα, δοκίμια, θέατρο, ταξιδιωτικά και ποίηση. Τα πιο γνωστά:
- «Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά» (1946) — ο Ζορμπάς έγινε παγκόσμιο σύμβολο του ελεύθερου ανθρώπου.
- «Ο Χριστός Ξανασταυρώνεται» (1948).
- «Ο Καπετάν Μιχάλης» (Ελευθερία ή Θάνατος) (1950) — το πιο κρητικό του μυθιστόρημα, εμπνευσμένο από τον πατέρα του και τις επαναστάσεις του νησιού.
- «Ο Τελευταίος Πειρασμός» (1951) — το έργο που προκάλεσε τις μεγαλύτερες αντιδράσεις.
- «Αναφορά στον Γκρέκο» (έκδ. 1961) — το αυτοβιογραφικό του κύκνειο άσμα.
Το magnum opus του παραμένει η «Οδύσσεια» (1938): μια σύγχρονη συνέχεια του ομηρικού έπους, 33.333 στίχων, χωρισμένη σε 24 ραψωδίες. Και στη φιλοσοφική «Ασκητική» (Salvatores Dei, 1927) διατύπωσε τον πυρήνα της σκέψης του.
Η «κρητική ματιά»
Το κλειδί για τον Καζαντζάκη είναι μια έννοια που ο ίδιος ονόμασε «κρητική ματιά» (ή «κρητικό βλέμμα»): να κοιτάζεις άφοβα τον φόβο — ακόμη και τον θάνατο — χωρίς ελπίδα που παρηγορεί ψεύτικα και χωρίς φόβο που παραλύει. Να ζεις έντονα, με τόλμη και αξιοπρέπεια, αγωνιζόμενος για την πνευματική υπέρβαση.
Δεν είναι απλώς λογοτεχνική ιδέα· είναι μια στάση ζωής που ο ίδιος ταύτισε με το ήθος των Κρητικών αγωνιστών — η ίδια περηφάνια και το ίδιο «κουζουλό» θάρρος που ζει στις μαντινάδες και στα ριζίτικα.
Ο τάφος στα τείχη
Η σχέση του με την επίσημη Εκκλησία υπήρξε τεταμένη — ο Τελευταίος Πειρασμός βρέθηκε στο στόχαστρο. Είναι όμως μύθος ότι αφορίστηκε· η Εκκλησία της Ελλάδος διέψευσε ότι τον αφόρισε.
Θάφτηκε στον προμαχώνα Μαρτινέγκο, πάνω στα ενετικά τείχη του Ηρακλείου, με θέα στην πόλη και στον Ψηλορείτη. Στον απλό ξύλινο σταυρό του χαράχτηκε η επιγραφή που διάλεξε ο ίδιος — τρεις φράσεις που συνοψίζουν όλη την «κρητική ματιά»:
Δεν ελπίζω τίποτα.
Δε φοβούμαι τίποτα.
Είμαι λέφτερος.
Για τους Κρητικούς της διασποράς, ο Καζαντζάκης δεν είναι μόνο ένας μεγάλος συγγραφέας. Είναι η απόδειξη ότι το κρητικό πνεύμα — ανήσυχο, ελεύθερο, ταξιδιάρικο — μπορεί να μιλήσει σε όλη την ανθρωπότητα, χωρίς ποτέ να πάψει να είναι κρητικό.