Παγκρητική Η ιστορία της Παγκρητικής Ομοσπονδίας Ευρώπης ξεκινά όχι στην Κρήτη, αλλά στα εργοστάσια και τα εργατικά καταλύματα της μεταπολεμικής Γερμανίας. Είναι η ιστορία ενός λαού που, αναγκασμένος να φύγει για δουλειά, αρνήθηκε να αφήσει πίσω τον πολιτισμό του.
Το κύμα της μετανάστευσης
Στις 30 Μαρτίου 1960 υπογράφηκε η διμερής ελληνογερμανική σύμβαση για την επιλογή και τοποθέτηση Ελλήνων εργατών, που εγκαινίασε την οργανωμένη ελληνική μετανάστευση προς τη Δυτική Γερμανία. Μέσα σε περίπου δεκαπέντε χρόνια, εκτιμάται ότι 800.000 Έλληνες μετανάστευσαν εκεί — η μεγαλύτερη ελληνική εργατική μετανάστευση προς μία ευρωπαϊκή χώρα.
Οι μετανάστες επιλέγονταν από γερμανικές Επιτροπές Μετανάστευσης (στην Αθήνα από το 1960, στη Θεσσαλονίκη από το 1962) με αυστηρά κριτήρια υγείας, δεξιοτήτων και πολιτικών φρονημάτων, και αποκαλούνταν Gastarbeiter («φιλοξενούμενοι εργάτες») — όρος που σύντομα φορτίστηκε αρνητικά. Ο αριθμός των Ελλήνων στη Γερμανία ανέβηκε από περίπου 110.000 (1963) σε 200.000 (1966) και 400.000 (1972). Από αυτούς, περίπου 30.000 ήταν Κρητικοί (μετρώντας Γερμανία, Βέλγιο και Ελβετία).
Ένας πληθυσμός μικρός σε αριθμό — αλλά με τεράστια ανάγκη να κρατήσει τη φωνή, τον χορό και τη μνήμη του τόπου του ζωντανά.
(Σημείωση: το μεγάλο κύμα των Gastarbeiter προερχόταν κυρίως από τη Βόρεια Ελλάδα και τις αγροτικές περιοχές· η κρητική παρουσία, αν και σημαντική, ήταν ένα κομμάτι αυτού του ευρύτερου ρεύματος.)
Η αυτοοργάνωση
Οι Κρητικοί της Γερμανίας οργανώθηκαν γρήγορα. Το πρώτο κρητικό σωματείο στη Γερμανία, η «Παγκρήτια Ένωση Γερμανίας Ο Μίνωας», ιδρύθηκε στο Μόναχο στις 17 Απριλίου 1965. Ακολούθησαν κι άλλοι σύλλογοι σε πόλεις όπου δούλευαν Κρητικοί.
Καθώς τα σωματεία πλήθαιναν, γεννήθηκε η ανάγκη συντονισμού. Στις 1 Δεκεμβρίου 1974 ιδρύθηκε η Ομοσπονδία Κρητικών Συλλόγων Γερμανίας, ως συντονιστικό όργανο όλων των κρητικών σωματείων. Ανάμεσα στις ιδρυτικές μορφές του κινήματος αυτοοργάνωσης ήταν ο Δρ. Ματθαίος Καρδαμάκης, ο Παράσχος Μακρυγιάννης και ο Μανώλης Κανετάκης· στους προέδρους που ακολούθησαν συγκαταλέγονται οι Δημήτρης Καντηλιεράκης, Γιώργος Κουργιεράκης, Στέλιος Νυκτάρης και Γιάννης Επιτροπάκης.
Από τη Γερμανία στην Ευρώπη
Με τα χρόνια, η κρητική διασπορά ξεπέρασε τα γερμανικά σύνορα. Σε καταστατική συνέλευση στη Φρανκφούρτη (γύρω στο 2005), η Ομοσπονδία μετονομάστηκε σε Παγκρητική Ομοσπονδία Ευρώπης, αντανακλώντας την επέκτασή της σε ολόκληρη την ήπειρο.
Στο μεταξύ, η μετανάστευση είχε αλλάξει μορφή: η επιστροφή ξεκίνησε στα μέσα της δεκαετίας του 1970, και ως το 1979 είχαν επαναπατριστεί περίπου 280.000 Έλληνες — συχνά αντιμετωπίζοντας επαγγελματικό και κοινωνικό αποκλεισμό. Όσοι έμειναν, όμως, και τα παιδιά τους, χρειάζονταν περισσότερο από ποτέ μια στέγη πολιτισμού.
Ένα παγκόσμιο δίκτυο
Η Κρήτη «εξήγαγε» ανθρώπους σε όλο τον κόσμο, και οι κοινότητές τους τελικά συνδέθηκαν. Το 2003 ιδρύθηκε το Παγκόσμιο Συμβούλιο Κρητών, που συνενώνει τις μεγάλες οργανώσεις της διασποράς:
- την Παγκρήτια Ένωση Αμερικής,
- την Κρητική Ομοσπονδία Αυστραλίας και Νέας Ζηλανδίας,
- την Παγκρητική Ομοσπονδία Ευρώπης,
- την Παγκρήτια Ένωση Αθηνών,
- την Παγκρήτια Αδελφότητα Μακεδονίας,
- την Αδελφότητα Κρητών Πειραιά «Ομόνοια»,
- και την Παγκρήτια Ένωση Νότιας Αφρικής.
Είχε προηγηθεί, ήδη από το 1998, το Παγκόσμιο Συμβούλιο Κρητικών Νεολαιών — απόδειξη ότι το ζητούμενο δεν ήταν μόνο η διατήρηση της μνήμης, αλλά το πέρασμά της στις νεότερες γενιές.
Γιατί υπάρχουν τα σωματεία
Αυτός ήταν —και παραμένει— ο ρόλος των κρητικών συλλόγων στην Ευρώπη: να κρατούν ζωντανή τη γλώσσα, τη μουσική, τον χορό, τη φορεσιά και τα έθιμα, μακριά από τον τόπο που τα γέννησε. Πέρα από τα γλέντια και τα χορευτικά, η Ομοσπονδία διοργανώνει εκδηλώσεις μνήμης — όπως οι επετειακές εκδηλώσεις για τη Μάχη της Κρήτης, υπό την αιγίδα της Γενικής Γραμματείας Απόδημου Ελληνισμού και του Παγκοσμίου Συμβουλίου Κρητών — και επενδύει στη νεολαία και στη σύνδεση με τους φορείς της ίδιας της Κρήτης.
Η λύρα που παίζεται σε μια κρητική βραδιά στο Μόναχο ή τη Στουτγάρδη, το πεντοζάλι που χορεύει μια τρίτη γενιά που δεν έζησε ποτέ μόνιμα στην Κρήτη, η μαντινάδα που λέγεται σε γερμανικό έδαφος — όλα αυτά είναι το ίδιο πράγμα: η απόδειξη ότι ένας πολιτισμός δεν χάνεται στη μετανάστευση, αρκεί να βρει ποιος θα τον κρατήσει.
Αυτό ακριβώς κάνει, εδώ και μισό αιώνα, η Παγκρητική Ομοσπονδία Ευρώπης.